Friday, September 25, 2026

Báo chí chính thống đã thừa nhận sai lầm quá lớn của ông Hồ. Cần đình chỉ vụ án "Chuyện với Thanh" ngay

Đã có nhiều tài liệu, báo chí chính thống thừa nhận sai phạm vô cùng nghiêm trọng của ông Hồ và các lãnh đạo đảng trong Cải Cách Ruộng Đất (CCRĐ) và Chỉnh đốn Tổ chức (CĐTC). Một ví dụ, Quốc hội đã công bố “Báo cáo Tình hình công tác sửa chữa sai lầm về cải cách ruộng đất và chỉnh đốn tổ chức” trên báo Nhân dân, ngày 20/9/1957, và trang chủ của Quốc hội [1]. Báo cáo nêu rõ: 23,748 người đã được trả lại tự do trong đợt sửa sai, phần lớn trong số đó không có tội, một số người tội không lớn. Có nghĩa là hàng vạn người đã bị bắt giam oan ức. 31,844 số hộ bị quy sai là địa chủ (chiếm 50,4% số hộ trong CCRĐ, theo thống kê các khu và tỉnh đã sửa xong thành phần). 14,908 người bị quy là cường hào, gian ác trong CCRĐ, sau sửa sai còn 3,932 người, (nghĩa là 74% bị quy sai). Chỉ có 461 người được coi là “địa chủ kháng chiến” (có công với cách mạng) trong CCRD, nhưng sau khi sửa sai, số lượng này tăng lên 2696 người. (Nghĩa là 2235 địa chủ không được ghi công). Chưa kể hàng nghìn hộ bị tịch thu đất đai, nhà cửa, trâu bò oan sai [1].

Báo Nhân Dân điện tử và Vietnamnet cũng tiết lộ bài báo “Địa chủ ác ghê”, đăng ngày 21-25/7/1953, là của ông Hồ [2]. Trong bài này, ông Hồ quy kết rằng tất cả địa chủ đều ác và đấu tố gay gắt bà Cát Hanh Long, một ân nhân của cách mạng. Bà là một trong số các địa chủ đã bị chính quyền xử bắn trong CCRĐ [2]. Rõ ràng, đây là sự quy kết bừa bãi dẫn đến hậu quả thảm khốc. Năm 2014, báo Tuổi trẻ có bài “Triển lãm Cải cách ruộng đất: Cần sòng phẳng với lịch sử”. Bài báo nêu rõ bà Cát Hanh Long là người có công lớn với cách mạng và năm 1987, UBND tỉnh Bắc Thái đã phải sửa lại thành phần cho bà, (không còn là “địa chủ cường hào gian ác” nữa) [3]. Không có nguồn tài liệu nào cho biết tổng số người bị tử hình oan sai trong CCRĐ. Nhưng với hàng vạn người bị đấu tố, bắt giam oan ức nêu trên, số người chết oan ức có lẽ cũng không nhỏ.

Báo Dân chí còn nêu quan điểm rằng, theo số liệu của Tổng cục Thống kê, trong thời kỳ CCRD, nông dân sử dụng 71.7% ruộng đất. Địa chủ chỉ có 18% tổng số, trong đó có rất nhiều địa chủ kháng chiến, địa chủ yêu nước. Như vậy, nông dân không quá thiếu ruộng đất để cần phải CCRD [12].

Sai lầm trong CCRD & CĐTC là cực kỳ nghiêm trọng bởi đã khiến hàng vạn người trên toàn quốc bị bức hại, thiệt mạng. Báo Vietnamnet đưa tin ông Hồ, với tư cách Chủ tịch Đảng/Chủ tịch Nước, đã phải khóc xin lỗi, thừa nhận: “Khuyết điểm của tôi đã ảnh hưởng đến sai lầm của cải cách ruộng đất và chỉnh đốn tổ chức". Tổng Bí thư Trường Chinh xin từ chức. Các ông Hoàng Quốc Việt, Lê Văn Lương, Hồ Viết Thắng cũng phải thôi chức Uỷ viên Bộ Chính trị và Uỷ viên Trung Ương [4].

 

NHỮNG VẤN ĐỀ KHÁC

 Báo Thanh Niên, ngày 23/2/2017, đưa tin ông Hồ từng ca ngợi hết lời Gia Long vào năm 1922 [5]. Báo Công An Nhân Dân, ngày 12/1/2018, viết rằng ông Hồ nói rằng Ngô Đình Diệm “yêu nước theo cách của ông ấy” [6]. Các nhóm “chống lật sử” không gọi các phát ngôn đó là “lật sử” thì thật lạ?

Mặc dù chính quyền chưa chính thức thừa nhận sai lầm của vụ Nhân văn Giai Phẩm (1955-1958), nhưng gần đây nhiều nhân sĩ, trí thức bị đấu tố, bức hại trong vụ này đã được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước như Trần Dần, Hoàng Cầm, Lê Đạt, Phùng Quán, Trần Đức Thảo, Văn Cao, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Cao Xuân Huy. Nhiều người xem các giải thưởng đó là sự gián tiếp thừa nhận sai lầm của chính quyền. Với tư cách Chủ tịch Đảng/Chủ Tịch Nước kiêm Tổng Bí Thư, ông Hồ phải chịu trách nhiệm chính về vụ này.

Trong truyện Búp Sen xanh do NXB Kim Đồng ấn hành, nhà văn Sơn Tùng đã nêu những chuyện rất đời thường của ông Hồ. Chẳng hạn, ngày bé ông Hồ từng trêu chó nhà hàng xóm, bị bà hàng xóm mắng “nghịch ngợm như quỷ sứ, như bầy bò vô học”, khiến bà ngoại ông chết lặng vì cảm thấy bị xúc phạm nề nếp gia phong. Hay báo Công An TPHCM ghi lời kể của ông Khiêm, anh trai ông Hồ, rằng mỗi lần bố ông và cụ Phan Châu Trinh đàm đạo “em Tất Thành được gọi vào hầu trà nước điếu đóm” [7].

Những ví dụ trên cho thấy, từ lâu, tài liệu, báo chí chính thống đã thừa nhận ông Hồ phải chịu trách nhiệm về sai phạm rất lớn trong CCRD và CĐTC. Ông ta từng có những phát ngôn dễ bị quy kết là lật sử (theo tiêu chí của các nhóm “chống lật sử”). Việc các tác giả khai thác những khía cạnh bình dân thời thơ bé của ông Hồ cũng không còn là điều mới.

 

KHÔNG ĐƯỢC PHÉP PHÊ PHÁN, BÌNH DÂN HOÁ ÔNG HỒ?

Ngày nay, những quan chức bị buộc tội tham nhũng, lãng phí vài tỉ, hoặc thể hiện trình độ yếu kém đều bị người dân chê cười, chửi mắng không tiếc lời. Trong khi đó, chủ trương sai lầm của ông Hồ và dàn lãnh đạo quốc gia khiến cho hàng vạn người bị bức hại, thiệt mạng trong CCRĐ và CĐTC lớn đến mức một loạt lãnh đạo tối cao phải xin từ chức, bản thân ông phải khóc xin lỗi. Đây thực sự là một tội lớn đối với dân tộc. Truyền thông cũng đã công khai về bê bối chấn động này.

Vậy mà nhiều kẻ vẫn muốn bắt toàn dân phải coi ông Hồ như vị thánh không tì vết? Họ đòi trừng phạt tất cả những người dám bình luận tiêu cực về ông ta? Hình như đối với họ, thân phận của hàng vạn con người chỉ là cỏ rác? Lãnh đạo quốc gia gây tội lớn rồi chỉ cần xin lỗi là xong, lý lịch lại sạch bong? Vậy thì có khác gì chế độ phong kiến? Những kẻ này chính là những sản phẩm bệnh hoạn của một nền giáo dục khuyết tật.

So với sai phạm quá lớn của ông Hồ thì những phát ngôn của ông Thành Nam trong Chuyện với Thanh và các clip chỉ là vặt vãnh. Vậy mà có đến 5 người bị khởi tố trong vụ Chuyện với Thanh. Nhiều kẻ cuồng tín còn nhân cơ hội này hăng say tấn công tất cả những ai dám bình luận xấu về ông Hồ và các anh hùng dân tộc, dù đã có nhiều tài liệu lịch sử, tiểu thuyết lịch sử viết về họ hết sức tệ hại.

Có người lý sự rằng một số nước quân chủ lập hiến cũng trừng phạt những người nói xấu hoàng gia. Trên thực tế, ở các nước quân chủ lập hiến, hoàng gia chỉ có chức năng đoàn kết dân tộc, không có thực quyền. Thế nên họ hiếm khi gây hại trực tiếp cho công dân. Thêm nữa, các nước đó thường chỉ trừng phạt khi người dân phạm thượng đối với hoàng gia còn sống (chứ không phải người đã qua đời), bởi luật pháp thông thường bảo vệ danh dự, uy tín, nhân phẩm cho công dân còn sống. Trong khi đó, những người trực tiếp lãnh đạo quốc gia thường gây ra nhiều tổn hại, bất mãn đối với một bộ phận công dân. Nếu cấm đoán công chúng thù ghét, nói xấu họ thì rất phi lý, không khác gì thời phong kiến. Đặc biệt là thù ghét, nói xấu các lãnh đạo đã qua đời.

Một thực tế khác là nhiều nước trên thế giới cũng tuyên truyền, giáo dục để bảo vệ chế độ. Tuy nhiên, các nước văn minh đều đa đảng cho nên việc bảo vệ chế độ nhiều khi là bảo vệ lợi ích quốc gia. (Ví dụ hệ thống giáo dục Mỹ cũng hạn chế các trường phổ thông giảng dạy về Chế độ Nô lệ vì e ngại học sinh trở nên không yêu nước). Nếu một chính sách truyền thông/giáo dục mà chỉ phục vụ lợi ích của đảng cầm quyền thì sẽ bị truyền thông đối lập và dư luận tấn công dữ dội. Trong khi đó ở Việt Nam, việc trừng phạt công dân phát ngôn tiêu cực về ông Hồ và các lãnh đạo tiền bối chủ yếu chỉ phục vụ lợi ích của đảng cộng sản. Điều quan trọng nhất cần lưu ý là các quốc gia văn minh đều cố gắng bảo vệ tự do ngôn luận, không trừng phạt những người có quan điểm khác với đảng cầm quyền.

Việt Nam là một quốc gia có nhiều cuộc chiến tranh kéo dài gây chia rẽ, thù hận dân tộc rất nặng nề. Tạp chí Người Đô Thị trích lời của cố thủ tướng Võ Văn Kiệt: “Cứ đến 30/4 có hàng triệu người vui, cũng có hàng triệu người buồn” [8]. Chưa kể một bộ phận khá đông những người ác cảm với chế độ vì tình trạng thiếu tự do, dân chủ hiện nay. Việc cấm đoán họ bày tỏ ý kiến tiêu cực về ông Hồ và chế độ là bất hợp lý, làm tổn hại đến lợi ích của họ. Lợi ích của quốc gia cần phải là tổng lợi ích của tất cả công dân, bao gồm hàng triệu những người bất mãn ấy.

 

ĐẠO ĐỨC CỦA CÁC NHÀ GIÁO VÀ GIỚI SỬ HỌC

Đạo đức của giới sử học là tôn trọng sự thật khách quan. (Khách quan có nghĩa là phi chính trị). Các sử gia luôn phải sẵn sàng lắng nghe quan điểm khác biệt, miễn là có cơ sở khoa học bất kể thiên kiến chính trị của tác giả. Đối với họ, không có nhân vật lịch sử nào được miễn trừ “xét lại”. Tứ trụ của ngành sử (Lâm, Lê, Tấn, Vượng) và nhiều sử gia hậu sinh đều thể hiện tinh thần này [8][9][10][11]. Họ ưu tiên sự thật khách quan hơn chính trị bởi lẽ đã có nhiều quốc gia gặp thất bại đau đớn khi các chính trị gia áp đặt ý kiến chủ quan, phản khoa học vào công việc điều hành quốc gia. Thế nên, mặc dù là chủ biên bộ sách giáo khoa lịch sử, GS. Vũ Minh Giang vẫn cảm thấy phiền toái khi phải áp đặt chính trị vào khách quan lịch sử để dạy học sinh. Ông cho rằng hai bên “thắng cuộc” và “thua cuộc” trong chiến tranh chống Mỹ đều có chính nghĩa và có cái lý của mình [8]. Một sử gia nổi tiếng khác thì công khai quảng cáo cho một văn sĩ bất mãn chế độ, người từng có tác phẩm hạ bệ ông Hồ. Chính vì đặc thù nghề nghiệp như vậy cho nên nhiều sử gia bị những kẻ ngoại đạo gắn mác “lật sử” (nghĩa là không tuân thủ quan điểm chính thống của Đảng).

Mặt khác, đối với ngành giáo dục, khuyến khích tự do tư tưởng và tư duy phản biện đã trở thành chuẩn mực của nghề giáo bởi đó là những công cụ quan trọng nhất để kích thích tư duy sáng tạo. Nhà giáo nào phản đối chuẩn mực này sẽ bị coi là hủ lậu, không đủ tư cách để đứng trên bục giảng. Mặc dù trong quá trình giảng dạy, các nhà giáo phải tuân theo đường lối chính trị của Đảng, nhưng đạo đức cốt lõi của nghề giáo vẫn là khuyến khích học trò tôn trọng khác biệt, lắng nghe ý kiến đa chiều. Việc trừng phạt những quan điểm tiêu cực về ông Hồ là trái với đạo đức của nghề giáo. Thêm nữa, các giáo viên lịch sử còn phải thấm nhuần tinh thần tôn trọng sự thật khách quan của ngành sử học.

Dĩ nhiên vẫn có những nhà giáo “không chân chính” luôn tìm cách ngăn cản việc giảng dạy tự do tư tưởng và tư duy phản biện cho học sinh. Họ cho rằng việc giảng dạy đó sẽ khiến học sinh có tư tưởng chống chế độ (?) Một số người, bao gồm một vài phó giáo sư/tiến sĩ, còn đòi bắt giam tất cả những ai dám bình luận tiêu cực hoặc bình dân hoá ông Hồ. Họ chính là lực cản đối với sự tiến bộ của nền giáo dục.

 

LO SỢ SỤP ĐỔ CHẾ ĐỘ?

Những người đòi trừng phạt ông Nam thường dựa trên một quan niệm cũ kỹ rằng cần coi các vấn đề về ông Hồ, về các lãnh tụ tiền bối, và truyền thống cách mạng là cấm kị, không được phép chê bai, chỉ trích. Họ lo ngại rằng nếu để người dân tự do chê bai, chỉ trích thì sẽ dẫn đến sự sụp đổ chế độ như Liên Xô. Tuy nhiên, đây là một quan niệm sai lầm. Liên Xô tan rã do một nguyên nhân quan trọng là giới lãnh đạo nước đó đã chán ngấy những rao giảng giáo điều, dối trá. Họ đồng cảm với sự bất mãn của người dân vì thiếu tự do, bị kiểm soát tư tưởng ngặt nghèo, bên cạnh đường lối kinh tế kế hoạch sai lầm. Chính họ chủ động tiến hành đổi mới chính trị. Thế nên, mặc dù không thể phủ nhận sự yếu kém của Gorbachov và Yeltsin đã khiến Liên Xô tan rã, kéo theo tổn thất rất lớn về lãnh thổ, dân số, và sự sụp đổ của nền kinh tế, chính nhờ sự tan rã ấy, người Nga ngày nay có nhiều tự do và dân chủ hơn. Họ không muốn quay trở lại thời kỳ Liên Xô nữa. Ngay cả Putin, người coi sự tan rã của Liên Xô là “Thảm hoạ địa chính trị lớn nhất thể ký 20” cũng không có ý định khôi phục lại Liên Xô.

Mặt khác, bây giờ không còn thời kỳ 1980-1990, khi mà các phương tiện truyền thông, in ấn đều rất hạn chế. Ngày nay, mạng xã hội, e-mail, máy photocopy, in ấn đã trở nên rất phổ biến. Người dân dễ dàng tiếp cận các quan điểm đa chiều từ trong nước và hải ngoại. Như đã nêu trên, việc cản trở tự do tư tưởng và tư duy phản biện mâu thuẫn với đạo đức nhà giáo, giới sử học, và tư duy của giới trí thức cấp tiến, bất mãn chế độ. Không có cách gì ngăn cản giới lãnh đạo Việt Nam tiếp cận quan điểm trái chiều, bởi các sử gia, nhà giáo, trí thức cấp tiến có quan hệ mật thiết và thường xuyên trao đối với họ. Sự kiện nhóm 72 người kiến nghị đòi đa nguyên đa đảng năm 2012 là hồi chuông cảnh tỉnh những kẻ bảo thủ, bởi lẽ trong nhóm đó có nhiều cựu lãnh đạo cách cấp và các cựu cố vấn chính phủ. Không khó để tin rằng, nhiều lãnh đạo đương chức có thể cũng suy nghĩ giống họ.

 

THAY CHO LỜI KẾT

Báo chí chính thống đã thừa nhận sai phạm quá lớn của ông Hồ. Việc khởi tố 5 người trong vụ án “Chuyện với Thanh” vì những phát ngôn tiêu cực vặt vãnh về ông Hồ của ông Nguyễn Thành Nam là hết sức phi lý. Cần đình chỉ vụ án ngay lập tức và trả lại tự do cho họ. Thật ra, còn nhiều bê bối khác liên quan đến ông Hồ, các lãnh đạo tiền bối, và chế độ do nhiều nguồn tin quan trọng ở trong và ngoài nước công bố. Nhiều bê bối rất lớn và rõ ràng, giống như “con voi ở trong phòng”. Đảng cộng sản cần phải thừa nhận những bê bối ấy vì sự tiến bộ của xã hội.

Việc sùng bái ông Hồ hiện nay đã ở mức thái quá, không khác gì chế độ phong kiến. Tranh ảnh, tượng của ông đặt ở khắp nơi, không chỉ các cơ quan công sở, mà cả những nơi trang trọng trong các đền, chùa, cơ sở thờ tự. Bất kể điều đó có phải là chủ trương của Đảng hay không thì cũng là sự lạm dụng tôn giáo và không tuân thủ chủ nghĩa cộng sản, vốn cổ vũ vô thần. Ngoài ra, việc hình ông Hồ xuất hiện trên tất cả mệnh giá của tiền Việt cũng là sự phủ nhận công lao to lớn của rất nhiều bậc khai quốc công thần, anh hùng dân tộc, và các danh nhân văn hoá khác của quốc gia. Mới đây, việc khánh thành tượng đài ông Hồ trong khu di tích đền Hùng cũng gây ra nhiều sự bất bình bởi ông Hồ chỉ đại diện cho một triều đại, trong khi đền thờ vua Hùng là nơi thờ quốc tổ của nhân dân vạn đại.

Việc tuyên truyền, giáo dục để bảo vệ chế độ chỉ nên tiến hành ở không gian chính thống (ví dụ báo chí, trường học). Không gian phi chính thống, chẳng hạn mạng xã hội, cần là nơi để người dân bày tỏ quan điểm và xả bức xúc. Chỉ nên xử phạt hành chính nếu có những người bịa đặt sự thật lịch sử, nhưng cần công nhận sự thật lịch sử từ những nguồn tin chính thống của nước ngoài và các nguồn quan trọng khác. Ngoài ra, người dân cần phải có quyền đánh giá/diễn giải các sự thật lịch sử dựa trên lợi ích và nhận thức của cá nhân họ.

Tôi hi vọng các sử gia, các nhà giáo sẽ tiếp tục phát huy đạo đức nghề nghiệp, tôn vinh sự thật khách quan, tự do tư tưởng, và tư duy phản biện không chỉ trong giáo dục mà tất cả các lĩnh vực khác trong xã hội. Khi cần khai thác những bê bối lịch sử nhạy cảm, các tác giả nên ưu tiên sử dụng các nguồn tài liệu chính thống trong nước (có trích dẫn đầy đủ nguồn tài liệu). Những điều đó sẽ góp phần loại trừ nạn sùng bái cá nhân và thúc đẩy tiến bộ xã hội.

Đã 81 năm trôi qua kể từ ngày ông Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập, trong đó, ông lên án thực dân Pháp: “Về chính trị, chúng tuyệt đối không cho dân ta một chút tự do, dân chủ nào”. Thế nhưng, chế độ mà ông lập ra đến nay cũng chẳng hơn gì thực dân Pháp. Đến tận bây giờ, quốc hội vẫn chưa ban hành những đạo luật cho phép người dân xuất bản báo chí tư nhân, quyền lập hội, quyền biểu tình, mặc dù đó là các quyền hiến định. Đảng chiếm hầu hết các ghế quốc hội và thao túng nốt số ghế còn lại thông qua hiệp thương do Mặt trận Tổ Quốc – một cánh tay đắc lực của Đảng - kiểm soát. Từ nhiều thập kỷ nay, tự do, dân chủ luôn là những lĩnh vực yếu kém nhất của Việt Nam, thể hiện qua những xếp hạng tồi tệ về Chỉ số Tự do Chính trị, Chỉ số Tự do Báo chỉ, Chỉ số Dân Chủ. Thay vì cố gắng cản trở tự do ngôn luận của công dân, Đảng cần coi việc cải thiện tự do, dân chủ ở Việt Nam là một trong những mục tiêu cấp thiết nhất của quốc gia.

PS: Các toà báo đừng cố gắng xoá các bài báo ở trong các link dưới đây bởi nhiều người đã chụp lại tất cả các trang báo đó. Trung tâm Lưu trữ Quốc gia cũng có đầy đủ các bài báo này. Hơn nữa, Quốc hội cũng đã công khai những sai phạm hết sức nghiêm trọng trong CCRĐ & CĐTC. Không có cách gì che đậy điều đó nữa.

 

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] “Văn Kiện Quốc hội toàn tập Tập I, 1945-1960 - “Báo cáo Tình hình công tác sửa chữa sai lầm về cải cách ruộng đất và chỉnh đốn tổ chức”, đăng trên báo Nhân dân, số 1290,  ngày 20/9/1957. https://quochoi.vn/tulieuquochoi/anpham/Pages/anpham.aspx?AnPhamItemID=521

[2] Báo Nhân dân điện tử đã phân loại bài “Địa chủ ác ghê” vào nhóm “Bài viết của Bác Hồ trên báo Nhân Dân”.  Bài này đăng trên báo Nhân Dân số 125, 21-25/7/1953, tr 2, với bút danh C.B. https://hochiminh.nhandan.vn/dia-chu-ac-ghe-1336.html.

Trong bài “Người có bút danh C.B”, đăng ngày 17/6/2016, Vietnamnet cũng khẳng định ông Hồ sử dụng bút danh C.B trong phần lớn bài viết trên báo Nhân dân (nghĩa là bao gồm bài “Địa chủ ác ghê”) https://vietnamnet.vn/nguoi-co-but-danh-cb-310811.html

[3]Hà Hương, Ngọc Hà “Triển lãm Cải cách ruộng đất: Cần sòng phẳng với lịch sử”, Tuoitre.vn, 9/9/2014. https://tuoitre.vn/van-hoa/trien-lam-cai-cach-ruong-dat-can-song-phang-voi-lich-su-643258.htm

[4] Vũ Thị Kim Yến, “Từ chức, thôi chức và những lần sửa sai thời Chủ tịch Hồ Chí Minh”, Vietnamnet.vn, 3/2/2023. https://vietnamnet.vn/tu-chuc-thoi-chuc-va-nhung-lan-sua-sai-thoi-chu-tich-ho-chi-minh-2105400.html

[5] Trinh Nguyễn, “Nhìn lịch sử toàn vẹn để tránh khoảng trống tùy tiện”, Thanhnien.vn, 23/2/2017, https://thanhnien.vn/nhin-lich-su-toan-ven-de-tranh-khoang-trong-tuy-tien-185630026.htm

[6] Đỗ Trọng Khơi, “Người Việt, tình Việt”, cand.vn, 20/1/2018. https://cand.vn/nguoi-viet-tinh-viet-post462474.html

[7] Sơn Tùng, Búp Sen Xanh, NXB Kim Đồng, bản in lần thứ 14.

https://congan.com.vn/tin-chinh/chi-si-yeu-nuoc-phan-chau-trinh-va-nhung-loi-nhan-gui-cuoi-cung-trong-gio-phut-lam-chung_185841.html

[8]https://www.nguoidothi.net.vn/hoa-giai-dan-toc-da-den-luc-nguoi-viet-vuot-qua-chuyen-thang-thua-3264.html

[9]https://nguoidothi.net.vn/gs-tskh-vu-minh-giang-phai-dat-loi-ich-quoc-gia-len-tren-y-thuc-he-13396.html

[10]https://daidoanket.vn/gs-dinh-xuan-lam-nha-su-hoc-phai-khach-quan-va-trung-thuc-10066542.html

[11] https://vanviet.info/tu-lieu/lich-su-su-that-va-su-hoc

[12] Minh Tuấn, “Văn hoá từ chức và xin lỗi dân”, Dantri.com.vn, 5/6/2006. https://dantri.com.vn/ban-doc/van-hoa-tu-chuc-va-xin-loi-dan-1149526048.htm